Gepubliceerd op 16 maart 2009
Tekst: Edda Heinsman
Fotografie: Hanne Nijhuis In het jaar van de sterrenkunde gaat de Wakker Worden kinderlezing deze zondag over planeten. Prof. dr. Lex Kaper, sterrenkundige aan de UvA, zoekt het antwoord op de vraag: kun je leven op Mars? Nog voor de lezing begint wordt er al druk gediscussieerd in de zaal. Zou je het overleven op Mars? Nee, bedenkt een jongetje, want er is geen zuurstof. Maar, fantaseert een ander, misschien kun je een systeem bedenken waardoor je zuurstof mee kan nemen. Als Kaper de vraag stelt aan de hele zaal, denkt bijna niemand dat je op Mars kunt leven. Of dat klopt gaan we nu uitzoeken. Wat is Mars eigenlijk? Een meisje steekt direct haar vinger op: ‘Mars is een planeet. Een heel koude planeet.' Kaper toont een foto van de sterrenhemel. Een grote witte, heldere stip op de foto is niet zoals velen denken een ster, maar een jongetje weet te vertellen dat het Mars is. Kaper legt uit dat het woord planeet oorspronkelijk uit het Grieks komt en dwaalster betekent omdat planeten van een afstandje inderdaad lijken op sterren die aan de hemel bewegen.
Kaper toont een afbeelding van Mars en meteen wordt duidelijk waar de bijnaam 'de rode planeet' vandaan komt. Wat veroorzaakt die rode kleur? De presentatie verklapt het antwoord al: roest. De korst van de planeet bestaat uit steen waar ijzer in zit. En als dat blootgesteld wordt aan water of zuurstof wordt het rood. Een kind vindt het maar raar: een planeet kan toch niet roesten?! De kinderen noemen de andere planeten uit het zonnestelsel en Kaper schrijft ze op. Een makkelijke opdracht, want ze hebben al een blaadje waar alle namen op staan. Een kindje denkt toch twee planeten te missen: 'De zon en de maan staan er niet op!' maar direct weten de andere kinderen te vertellen dat de maan geen planeet is en dat de zon ook niet. Dat is een ster. Ook Pluto wordt genoemd als planeet, en vooruit, Kaper zet hem erbij maar dan wel tussen haakjes. Volgens de huidige definitie is het namelijk geen planeet maar een dwergplaneet.
Nu we weten welke planeten er zijn is de volgende vraag waar ze zich dan bevinden. Kaper heeft om het uit te leggen vier hulpjes nodig. Hij kiest iemand die de zon mag spelen, die een zonnehoed op krijgt en in de spotlight mag gaan staan. Iemand anders is de aarde, die op ongeveer zeven passen van de zon komt te staan, in werkelijkheid honderdvijftig miljoen kilometer,. Het meisje dat de maan mag spelen moet vlak naast de aarde staan, daar zit op deze schaal maar twee centimeter tussen. Het jongetje dat Mars speelt komt nog eens anderhalf keer zo ver weg als de aarde en gaat helemaal bij de deur staan. En wil er nog iemand Pluto spelen? Die moet dan zijn jas aantrekken en naar buiten, dus daar zien de kinderen maar van af. De aarde draait een rondje om de zon in 365 dagen en is dan weer op dezelfde plek, ondertussen draait de maan rondjes om de aarde in een maand. En Mars? 'Begin maar vast met lopen, dan zien we je over zeshonderd dagen weer op deze plek terug!', lacht Kaper. Op aarde kun je leven, maar wat hebben we daarvoor nodig? Zuurstof om te ademen, eten en drinken, grond om op te staan, warmte en licht van de zon. Kaper schrijft alle voorbeelden op waar de kinderen mee komen. Eentje noemt zwaartekracht en dat is wel een hele goede, want een planeet waar je niet op kunt blijven staan heb je natuurlijk niet zoveel aan! Een ander kind noemt nog een ruimtepak, maar dat is een beetje vals spelen want met een ruimtepak kun je overal wel wonen.
De proefopstelling: onder invloed van de stroom uit de batterij wordt water omgezet in waterstof en zuurstof.
Maar waarom hebben we het eigenlijk de hele tijd over Mars, vraagt Kaper. We sturen er satellieten naar toe, en wagentjes om de bodem te onderzoeken. Wat maakt Mars zo bijzonder? Kaper legt uit dat de aarde en Mars best wel op elkaar lijken, er zijn zelfs mensen die denken dat er vroeger leven was op Mars. Het is er wel wat kouder, ongeveer zestig graden onder nul, maar er is zeer waarschijnlijk wel water op Mars in de vorm van ijs. En water is ontzettend belangrijk voor leven, niet alleen omdat wij dat lekker kunnen drinken maar er is nog iets mee aan de hand... Water is opgebouwd uit twee elementen: zuurstof en waterstof. Als we dat water kunnen splitsen, hebben we de zuurstof die noodzakelijk is om te ademen. Kaper heeft een truc om het water te scheiden. De kinderen gaan in tweetallen aan de slag. Ze krijgen een bakje met twee elastiekjes er omheen, een flesje water, een batterij, twee reageerbuisjes, een beetje zout en twee snoertjes. Het water en zout moeten in de bak, en daarna moeten de buisjes gevuld met water ondersteboven in de bak worden gehangen. Vervolgens gaan de ene uiteinden van de snoertjes in de buisjes en worden de andere uiteinden bevestigd aan de batterij. Het is even prutsen maar als je goed kijkt, zie je dat het waterpeil in de buisjes langzaam zakt. Dat komt omdat ze zich vullen met gas. Het ene buisje vult zich met zuurstof en het andere met waterstof.
Het is even prutsen, maar dan zie je inderdaad dat het waterpeil in de buisjes zakt...
Na dit proefje weten we dat omdat er water is op Mars, er ook zuurstof moet zijn. Hoe zit het met de andere leefbaarheids-eisen? Mars staat iets verder weg dan de aarde, maar er komt nog genoeg zonlicht dus het is warm genoeg. Planten voor voedsel zouden we er misschien wel kunnen verbouwen. En hoe zit het met de zwaartekracht? Die is er wel, maar veel minder dan bij ons: daardoor weegt een kilo suiker op Mars maar 380 gram. En de wereldkampioenschappen hoogspringen zou je dus ook beter op Mars kunnen houden!, lacht Kaper. En hoewel een paar kinderen het inmiddels - ondanks de acht maanden durende reis - toch wel leuk zouden vinden om naar Mars te gaan, sluit Kaper zich aan bij het overgrote merendeel en geeft hij toe: de aarde is toch wel een heel fijne plek om te leven.
Bron: Wakker Worden kinderlezing
|
