Gepubliceerd op 18 november 2008
Fysisch geograaf dr. Boris Jansen
Tekst: Edda Heinsman
Fotografie: Hanne Nijhuis Zondag 16 november is het al vroeg druk in NEMO, en met reden! Niet alleen vertelt dr. Boris Jansen, fysisch geograaf aan de UvA, over groeiende bergen maar ook komt de Sint aan in Amsterdam. ‘Voordat we het kunnen hebben over de vraag of bergen kunnen groeien, moeten we het eerst eens worden over wat een berg is', begint Jansen zijn lezing. Hij laat een serie foto's zien en de kinderen mogen oordelen. Na een aantal bergtoppen wordt een glooiend landschap afgedaan als heuvel, en ook een duin vinden ze niet hoog genoeg en is bovendien van zand. ‘Maar je kunt wel een berg zand hebben', merkt een meisje uit het publiek op. Niemand in de zaal vindt een enkele rots een berg en bij bergen die uit het water steken zijn de meningen verdeeld. Over de vulkaan is iedereen het eens, dat is echt een berg. ‘Soms ligt er sneeuw op, dan zijn ze echt heel hoog', weet een jongetje nog te vertellen. Volgens Jansen zijn er geen vaste afspraken over wanneer iets een berg of heuvel is. Als het hoger is dan 500 meter noemen veel mensen het een berg, maar anderen kijken juist weer naar het materiaal. Met die wetenschap gaan we over naar de vraag hoe bergen kunnen ontstaan. Daarvoor moeten we eerst iets meer weten van de aarde.
Boris Jansen laat de kinderen het doorgesneden ei zien om uit te leggen hoe de aarde eruit ziet.
‘Eigenlijk', legt Jansen uit, ‘lijkt de aarde op een ei.' Hij snijdt een gekookt ei met schil doormidden. Het eigeel lijkt op de kern van de aarde, die is hard. Het eiwit stelt de mantel van de aarde voor, die bestaat uit heel heet vloeibaar steen. ‘Magma', weet een aantal kinderen. En dan is er nog de aardkorst. Die is net als de eierschaal dun en hard. Jansen drukt op het ei, waardoor er allemaal barstjes in de schil ontstaan. En dat is ook zo bij de aardkorst, die bestaat uit allemaal losse aardplaten die op land ongeveer veertig en onder zee maar tien kilometer dik zijn. Wat gebeurt er nu met die vloeibare magma als er een heel klein gaatje in de aardkorst zit? De fysisch geograaf neemt een ongekookt ei en maakt er een gaatje in, en wat iedereen al verwachtte: er ontsnapt smurrie uit. Dit gebeurt ook in het echt, alleen dan als vulkaan. Als magma door de vulkaan naar buiten komt noem je het lava, en die lava koelt vervolgens af. Steeds als de vulkaan opnieuw uitbarst, wordt er een nieuwe laag steen op de vorige gesmeerd. De vulkaan groeit!
Met een 3D-bril kun je diepte zien in de foto's die zijn genomen van vullkanen.
Jansen laat verschillende foto's zien van gestolde lava. Iedereen krijgt een brilletje op met een groen en een rood glas, en ineens lijken de plaatjes op het scherm echt diepte te hebben. ‘Dit is cool!', klinkt het van alle kanten. Een vulkaanuitbarsting is dus één manier waarop een berg kan groeien. Maar er zijn meer manieren. De kinderen uit het publiek weten er heel wat op te noemen en Jansen heeft van alle manieren wel een foto met voorbeeld meegenomen. Er zijn bergen en heuvels gemaakt door een dik pak ijs tijdens de ijstijd, bijvoorbeeld de Utrechtse Heuvelrug. Maar bergen kunnen ook ontstaan doordat tussenliggende bodem weg slijt. Een goed voorbeeld daarvan is de Grand Canyon, waar door stroming van rivieren diepe geulen zijn ontstaan.
Het nabootsen van het ontstaan van een Inselberg.
Dan laat Jansen een heel vreemde berg zien, die als een soort pukkel uit het landschap steekt. Dit is een zogenaamde Inselberg, en die gaan alle kinderen in NEMO zelf maken. Iedereen krijgt een dienblad, een zakje en een bekertje met zand. Als ze in de zak blazen, stuiven de lichte zandkorrels weg en blijft er iets hards over, er ligt een knikker verstopt! Blijkbaar kunnen bergen ook groeien doordat de wind het omliggende land weg slijt. En dan is het tijd om te praten over botsende aardplaten, wat door een aantal kinderen al is genoemd als een manier waarop bergen kunnen ontstaan. Jansen heeft bij het proefje met het ei al even laten zien dat de aardkorst bestaat uit platen. Deze platen bewegen mee met de vloeibare magma die eronder stroomt. Dat gaat heel langzaam: meestal zo snel als je nagels groeien, een millimeter per week. Door de beweging botsen en schuren op sommige plekken de platen tegen elkaar en daar ontstaat dan een berg. Met een demonstratie kun je goed zien hoe dat werkt. Voor deze proef zijn vrijwilligers nodig, die het niet erg vinden om vieze handen te krijgen. Ondanks deze waarschuwing gaan bijna alle vingers omhoog.
Het botsen en schuren van aardplaten.
Een meisje vraagt zich af waarom we in Nederland geen bergen hebben, terwijl er in Oostenrijk juist zoveel zijn. Dat komt precies door de botsende platen. Op de plekken waar ze botsen ontstaan bergen, en blijkbaar zit Nederland midden op een plaat. Twee kinderen mogen dit laten zien in een grote bak vol ‘magma' smurrie. Door twee houtblokken langs elkaar te schuiven bootsen ze een aardbeving in Californië na. Een zwaar houtblok dat een licht blok omhoog duwt, laat zien hoe Japan gevormd is. En het ontstaan van de allerhoogste berg, de Mount Everest van bijna negen kilometer hoog, boots je na door twee houtblokken frontaal op elkaar te laten botsen. Bergen kunnen dus groeien, maar kunnen ze eigenlijk ook krimpen? Jahoor, legt Jansen uit. En daar heeft hij ook bewijs voor. Het zand op Zandvoort is afkomstig uit de Alpen. 'Erosie', weet een jongetje. Stukken steen brokkelen af, komen in de rivier terecht en spoelen uiteindelijk als kleine korreltjes aan op het strand. Toch nog 'een stukje berg' in Nederland...
Bron: Wakker Worden Kinderlezingen
|
