Kunnen we leven van de wind?

Verslag: Edda Heinsman
Fotografie: Hanne Nijhuis

Kunnen we leven van de wind? Lucas Reijnders, hoogleraar Milieukunde aan de Universiteit van Amsterdam, geeft tijdens deze Wakker Worden kinderlezing uitleg over het gebruik van alternatieve energiebronnen

Vroeger kon je leven van de wind. Reijnders toont een foto van een molenaarsfamilie die trots poseert voor hun molen. De molen werd gebruikt om planken te zagen of meel te malen. ‘Tegenwoordig zijn die molens vooral leuk voor toeristen', lacht Reijnders. Machines worden niet meer aangedreven door een molen, maar door elektriciteit. En elektriciteit kunnen we inmiddels ook opwekken met een molen: een windmolen.

Waarvoor heb je elektriciteit eigenlijk nodig?, vraagt Reijnders. De TV, weet een meisje. Het licht, roept een ander. Reijnders schrijft alles op: je gebruikt energie voor de radio, voor warmte om te koken, voor de verwarming van je huis, voor de computer, voor warm douchewater en voor de koelkast. Maar wat verbruikt nu het meeste stroom? De koelkast denkt iemand, en een ander denkt de wasmachine. De wasmachine en droger staan volgens Reijnders wel hoog op de lijst van stroomverbruikers, maar op de eerste plaats staat de verwarming van je huis.

Kaarsen en gloeilampen

Om het energieverbruik in huis te verminderen kun je dus je huis goed isoleren. Ook kun je energie efficiëntie maatregelen nemen, waardoor je met minder energieverbruik hetzelfde resultaat bereikt. Om uit te leggen wat efficiëntie nu precies is, heeft Reijnders een kaars, een gloeilamp, een spaarlamp en een ledlamp meegenomen. Welke van de vier zou het minste energie verbruiken? De meningen zijn verdeeld, alleen de gloeilamp krijgt geen stemmen. Reijnders legt uit dat de spaarlamp minder energie verbruikt dan de gloeilamp maar dat de ledlamp het van allebei wint. En hoe zou het zitten met de efficiëntie van een kaars t.o.v. de ledlamp? De meeste kinderen denken dat de ledlamp efficiënter is. En ze hebben gelijk. Volgens Reijnders is de ledlamp wel bijna vijfhonderd keer zo efficiënt als de kaars. Probeer maar eens een grote ruimte te verlichten met kaarsen, dan heb je er heel veel nodig!

Koken op brandhout

We gebruiken ontzettend veel energie op aarde: 14 TeraWatt, dat is 14 met twaalf nullen. Waar komt al die energie eigenlijk vandaan? De kinderen komen met heel veel voorbeelden: zon, wind, water, kernenergie, afval, aardolie en aardgas. Reijnders laat een diagram zien waaruit je kunt aflezen dat 85% van de wereldwijde energievoorziening afkomstig is van fossiele brandstoffen: kolen, olie, gas. Brandhout neemt ook zo'n 10% in. En dat is niet gezellig voor de openhaard, het meeste brandhout wordt in arme landen gebruikt om eten op te koken.

Eén procent van het wereldwijde energieverbruik is het aandeel van Nederland. Het grootste deel daarvan is afkomstig van fossiele brandstoffen. Is het slim om fossiele brandstof te gebruiken?, vraagt Reijnders het publiek. Nee, weet een meisje, want het raakt op. En het is slecht voor het milieu, voegt iemand anders er aan toe.

In Nederland hebben we veel aardgas maar dat wordt ook steeds minder, zegt Reijnders. Waarschijnlijk is het deze eeuw op. Waar gaan we dan onze energie vandaan halen? Reijnders heeft twee oplossingen: minder energie gebruiken en duurzame energie gebruiken. Windenergie is een vorm van duurzame energie. En wind hebben we ook genoeg in Nederland. Hoe de windenergie precies werkt, gaan we allemaal testen.

Windmolentjes

Alle kinderen krijgen een pakketje met daarin een dynamo, een molentje, een ledlampje en een windvaantje. Even in elkaar zetten en de windmolen doet het. Alleen met blazen draait het molentje niet goed. Daar weet Reijnders wel raad mee: hij heeft twee enorme ventilatoren meegebracht. Alle kinderen rennen naar voren en houden hun molentjes in de wind. En het werkt, alle lampjes branden. Maar zodra de windmachines uit zijn, gaan de lampjes ook uit. En dat is wel een probleem, licht Reijnders toe. Als het niet waait, heb je ook geen elektriciteit. En als het heel hard waait, heb je zoveel energie dat je het niet allemaal kunt gebruiken. Het zou dus handig zijn om elektriciteit op te kunnen slaan, zodat je het op een windstille dag kunt gebruiken. Hoe zou je deze energie op kunnen slaan?

De kinderen komen met een aantal voorstellen voor energieopslag: in een batterij, in een accu, misschien in een ijzeren kist? Reijnders legt uit dat er ook andere manieren bestaan om energie op te slaan. Bijvoorbeeld in een stuwmeer. Niemand in het publiek heeft er ooit nog een gezien. In een stuwmeer maak je gebruik van hoogteverschil: het water stroomt van hoog naar laag, daar kun je een turbine in hangen die gaat draaien waardoor elektriciteit wordt opwekt. Op het moment dat er meer energie wordt opgewekt dan er wordt gebruikt, kun je de energie gebruiken om een deel van het lage water omhoog te pompen. Zodra er dan energietekort is, kun je het alsnog weer omlaag laten lopen.

Zonnewagen

Omdat het best moeilijk is om elektriciteit om te zetten in warmte, kun je volgens Reijnders voor de verwarming van je huis beter gebruik maken van bijvoorbeeld zonne-energie. Een jongen en meisje gaan een wedstrijdje doen met speelgoed zonnewagentjes. Ze krijgen een zaklamp die als zon dient en moeten zo snel mogelijk hun zonnewagentje over de finish zien te krijgen, door er met de zon op te schijnen. Het meisje wint. De kinderen willen allemaal wel zo'n zonnewagen. En ze bestaan ook al in het groot. In Australië houden ze er wedstrijden mee, weet een jongetje.

Je kunt de zon ook gebruiken om water op te warmen in een zonnecollector. En in warme landen hebben ze nog een manier bedacht: een zonnetoren. Ze vangen met heel veel spiegels het zonlicht op, en dat bundelen ze in één punt. Daar wordt het ontzettend warm, en op die warmte laten ze turbines lopen. In Zuid Spanje, Israel, Egypte en Californië gebruiken ze deze manier al. En het werkt ontzettend goed.

Kunnen we in Nederland leven van duurzame energie? Ja, met zonne-energie, aardwarmte en windenergie halen we genoeg energie binnen om van te leven, zegt Reijnders. Maar echt slim is het niet. Want zo'n efficiënte zonnecentrale werkt alleen op plekken waar het echt heel zonnig is. Dus is het misschien slimmer om onze energie uit het buitenland te halen: je hoeft slechts vijf procent van de Sahara vol te bouwen met zonnecentrales, om de hele wereld van energie te voorzien.