Verslag Waarom smelt de noordpool?

Tekst: Edda Heinsman
Fotografie: Hanne NIjhuis

In het International Polar Year ontkom je natuurlijk niet aan de vraag waarom de noordpool smelt. John van Boxel, klimatoloog aan de UvA legt het uit aan de kinderen die zondag 28 januari met hun ouders naar de Wakker Worden Kinderlezing zijn gekomen.

Om te beginnen vraagt Van Boxel of het eigenlijk wel zo erg is als de noordpool zou smelten. De meeste kinderen in het publiek vinden van wel en noemen verschillende redenen: Nederland zou onder water lopen, de ijsberen sterven uit en waar moeten de eskimo’s gaan wonen? Om te kijken of het smeltende ijs echt bedreigend is voor Nederland legt de klimatoloog eerst uit wat het verschil is tussen landijs en zee-ijs. Landijs ligt op het land, dit is bijvoorbeeld zo in Groenland. Onder het ijs op de noordpool ligt echter helemaal geen land, alleen water.

Om dit toe te lichten neemt Van Boxel twee grote doorzichtige bakken. In de een zit een blok die het land voorstelt, omringd door water en in de andere bak zit alleen water. In beide bakken legt hij een groot stuk ijs. En hij zet een streepje ter hoogte van het waterniveau. Twee grote lampen functioneren als zon. De vraag is wat er gaat gebeuren als het ijs smelt. Alle kinderen krijgen een antwoordblad waarop ze invullen wat er volgens hun gaat gebeuren: zal het waterpijl stijgen, dalen of blijft het gelijk?

De meeste kinderen denken dat het waterniveau in beide gevallen zal stijgen. Maar is dat eigenlijk wel zo? Iedereen kijkt gespannen naar de twee bakken. Maar het smelten van zulke grote blokken ijs duurt wel even dus de twee bakken verdwijnen achter een scherm en Van Boxel belooft er aan het eind van de lezing op terug te komen.

Vervolgens vraagt Van Boxel zich af waarom het eigenlijk zo koud is op de noordpool. Hij illustreert het antwoord met een globe en een sterke lamp, die de zon voorstelt. De zon schijnt recht op de evenaar, en schampt langs de polen. Daarom is het op de evenaar dus veel warmer dan op de polen. Om dit te illustreren, wordt een temperatuursensor onder verschillende hoeken onder de warme lamp gehouden. Op een groot scherm is te zien hoe de temperatuur verandert. En inderdaad, als het licht er recht op valt stijgt het lijntje heel snel, maar bij een kleinere hoek - zoals op de polen- stijgt de temperatuur veel langzamer

En er speelt nog iets. Een wit en een zwart papier boven de sensor laten duidelijk zien dat het erg uitmaakt waar de aarde mee bedekt is. De witte polen reflecteren veel meer zonlicht en zijn dus veel koeler. Het zwarte papier absorbeert juist zonlicht en blijft dus warm. Het is dus koud op de noordpool om twee redenen: er komt weinig zonlicht en het oppervlak is wit.

Van Boxel laat satellietbeelden zien van de noordpool, waarop te zien is dat de hoeveelheid ijs de afgelopen jaren toch behoorlijk is afgenomen. Hij vertelt vrij uitgebreid over de geschiedenis van het klimaat op aarde. Uit alle gegevens die hij toont blijkt dat het niet de eerste keer is dat het klimaat verandert. ‘Bij iedere grote klimaatsverandering zijn veel dieren en planten uitgestorven, soms wel 95%’, zegt Van Boxel. Ook een grote komeetinslag zorgde miljoenen jaren geleden voor zo’n verandering, waardoor de dinosauriërs uitstierven.

Maar zou die arme ijsbeer hetzelfde lot wachten? Van Boxel toont een filmpje met een ijsbeer die zichzelf kaalscheert. ‘IJsberen kunnen zichzelf goed aanpassen’, stelt hij lachend gerust. ‘In het verleden hebben ze ook al een warmere periode overleefd.’ Een kind heeft goed in de gaten waar de lezing over gaat en zegt: ‘Dus het zou kunnen dat de noordpool smelt en dan weer terugkomt.’ En dat is precies wat Van Boxel heeft uitgelegd. ‘En komen de dinosauriërs dan ook weer terug?’ Van Boxel denkt van niet en dat is een kleine teleurstelling natuurlijk.

Inmiddels heeft hij veel verteld, over de invloed van de mens op het klimaat doormiddel van extra CO2-produktie, het gebruik van groene stroom en de invloed van klimaatsverandering op de Nederlandse vlinderpopulatie. Nogal wat informatie voor de kinderen om te verwerken. Gelukkig denkt een jongetje aan het experiment dat nog altijd achter het scherm staat: ‘Is de zeespiegel nog gestegen?’ De twee bakken worden erbij gehaald en we zien dat het ijs op Groenland veel minder snel is gesmolten, maar dat daar wel de zeespiegel is gestegen. Het ijs van de noordpool - dat al in het water lag - is bijna helemaal gesmolten, en toch is daar de zeespiegel niet gestegen!

Slechts weinig kinderen hadden dit verwacht. Een meisje vraagt waarom het dan zo erg is dat de noordpool smelt, als Nederland toch niet onder water komt te liggen. Van Boxel legt uit dat het ijs van Groenland wel degelijk een bedreiging vormt; als dat allemaal zou smelten stijgt de zeespiegel zes meter. De Eskimo’s kunnen nog wel verhuizen, vindt een jongetje in het publiek, maar waar moet de ijsbeer naar toe?