Verslag kinderlezing 'Hoe voorspel ik een vulkaanuitbarsting?'

Uit: Het Parool, 23 januari 2006, door Margriet van der Heijden

Vulkanen, daar ging het gisteren over tijdens de eerste Wakker Worden-kinderezing van dit jaar. Hoe voorspel je bijvoorbeeld een vulkaanuitbarsting?

Harry Seijmonsbergen, geoloog aan de Universiteit van Amsterdam heeft amper zijn eerste vraag geformuleerd - ‘Wat is een vulkaan volgens jullie?’ - of drie jongetjes op de voorste rij begonnen al aan een exposé over magma, aardplaten, drukopbouw en lava. Gelukkig voor de andere kinderen heeft Seijmonsbergen overzichtelijke plaatjes bok zich, die het verhaal nog eens stap voor stap laten zien.
Een schematische dwarsdoorsnede maakte duidelijk dat de aarde een relatief kleine harde kern heeft met een diameter van 2400 kilometer. Daaromheen ligt de buitenkern, een ruim tweeduizend kilometer dikke laag vloeibare en gloeiende magma, en daaroverheen is een bijna drieduizend kilometer dikke, vloeibare mantel gedrapeerd. Pas daar bovenop drijft de aardkorst - met een doorsnee van gemiddeld dertig kilometer maar een heel dun velletje.

Vulkanen zijn de spleten en gaatjes in dat vel, waardoor af en toe magma naar buiten wordt geperst. En dat dat na vijf miljard jaar nog steeds borrelt van de hitte, komt doordat er binnenin de aarde voortdurend radioactieve elementen vervallen: hun ‘kernenergie’ is een gestage bron van warmte, lichtte Seijmonsbergen toe.

We krijgen prachtige beelden te zien van een kratermond waaruit roodgloeiend magma stroomt, dat dan trouwens ineens lava heet. Van tot basalt gestolde lavamassa’s en van touwlava, dat inderdaad oogt als een slordig opgerolde berg touw.

Door scheppen gesmolten chocola over een schuine glasplaat te laten uitvloeien, maakte Seijmonsbergen duidelijk hoe stroperige lava langzaam stolt tot een dikke rimpelige plak. En dat vloeibare lava snel een groot oppervlak met een dunne en gladde laag bedekt. Aan de vorm van de vulkaan kun je zien, wat voor lava er tijdens uitbarstingen naar buiten is gestroomd.

Ook stukken gestolde lavastenen verraden hun herkomst. Dunne lagen vloeibaar lava vormen het betrekkelijk gladde, grijze basalt. Taai lava dat lang nagloeit, vormt rimpelig ‘scoria’, roodbruin van kleur doordat het ijzer in het warme gesteente roest aan de lucht.

Wie wil zien hoe zulke gesteentes zich kort na een vulkaanuitbarsting vormen, moet op reis naar streken aan de randen van de continenten, waar aardplaten op elkaar botsen en onder elkaar door schuiven. Naar de westkusten van Amerika, naar de Filippijnen, naar Indonesië of het eiland Hierro. In deze gebieden breekt de aardkorst geregeld open.

Ontzagwekkend zijn zulke uitbarstingen, met hun asregens en pluimwolken. Maar ze zijn nog niets vergeleken bij die van het handjevol supervulkanen, waarvan de laatste ongeveer 74.000 jaar geleden uitbarstte. Zou de supervulkaan onder Yellow Stone Park opnieuw uitbarsten - en dat kan heel goed, zei Seijmonsbergen - dan zou een derde deel van de Verenigde Staten bedolven of weggevaagd worden

Gelukkig kunnen we vulkaanuitbarstingen steeds beter voorspellen, door te letten op aardschokken, ontsnappende gaswolken en opbollende hellingen. Dat zijn allemaal symptomen van een groeiende hoeveelheid borrelend magma onder de vulkaanpijp. En zelfs na een uur en een kwartier willen de kinderen hierover nog wel meer vragen.

De volgende Wakker Worden Kinderlezing is op 12 februari en gaat over logica.